A igrexa de Santa María foris portas está situada no concello de Castelseprio na provincia de Varese. Nun outeiro a douscentos metros dos muros dun antigo castrum, de aí o nome en latín medieval. É o único edificio que sobreviviu á destrución e abandono da antiga vila fortificada, grazas á devoción ligada ao lugar de culto. A igrexa preséntase exteriormente cunha sinxeleza rústica, precedida dun adro de gran arco, aberto no século XVII. En planta ten unha soa nave rectangular, non moi longa, cunha ábsida a cada lado así como a entrada. As tres ábsidas son idénticas agás a disposición das fiestras. As investigacións arqueolóxicas demostraron que a igrexa, quizais construída como oratorio nobiliario, non tiña edificios nas proximidades, salvo a pequena estrutura cuadrangular, quizais sancristía, da que quedan vestixios entre a ábsida central e a sur. Por outra banda, existen numerosos sepulcros, mesmo de certo compromiso (dunha procede a gran lousa cunha cruz conservada baixo o pórtico do Antiquarium), atopadas tanto no interior como no exterior do edificio. Na ábsida central hai un ciclo de frescos con episodios da infancia de Xesús inspirados tanto nos evanxeos canónicos como apócrifos, en particular o protoevanxeo de Santiago e o evanxeo do seudo-Mateo. A parte inferior do muro estaba decorada cunha cortina pintada (velarium) e paxaros, mentres que o ciclo narrativo, disposto en dous rexistros, comeza na parte superior esquerda co anuncio do anxo a María e coa visita de María a Isabel. Despois dun gran oco, no que probablemente había un clípeo (imaxe circular), a narración continúa co episodio apócrifo da proba das augas amargas, que María se ve obrigada a beber para demostrar a súa virxindade. No centro da ábsida, un clípeo con Cristo pantocrator ("Señor de todas as cousas"). A narración continúa coa aparición a Xosé dun anxo que o tranquiliza da maternidade divina de María. Despois doutro clípeo (do que se conservan vestixios), represéntase a viaxe de María e Xosé a Belén e, no extremo dereito do rexistro inferior, o nacemento de Xesús e o anuncio aos pastores. O seguinte episodio, a adoración dos magos, está na parede adxacente, mentres que o último dos episodios conservados, a presentación de Xesús no Templo, está de novo na parede curva, despois da fiestra. No muro interior do arco que separa a ábsida da nave, represéntase no centro a Etoimasia (grego que significa "preparación"), que consiste nun trono disposto a recibir a Cristo no seu regreso. Cara ao trono, sobre o que descansan unha coroa e a cruz, voan dous anxos. A datación da igrexa e dos frescos é moi controvertida. Hoxe tendemos a datar o edificio no século VII/VIII, e os frescos entre os séculos VII/VIII e principios do século X.
