Crkva Santa Maria foris portas nalazi se u opštini Castelseprio u pokrajini Varese. Na brdu dvjesto metara udaljenom od zidina antičkog kastruma, otuda i naziv na srednjovjekovnom latinskom. To je jedina građevina koja je preživjela uništenje i napuštanje drevnog utvrđenog sela, zahvaljujući pobožnosti vezanoj za bogomolju. Crkva je spolja predstavljena u rustikalnoj jednostavnosti, kojoj prethodi atrijum sa velikim lukom, otvoren u XVII vijeku. U tlocrtu ima jedan pravougaoni brod, nevelike dužine, sa apsidom sa svake strane kao i ulazom. Tri apside su identične osim rasporeda prozora. Arheološka istraživanja su pokazala da crkva, možda građena kao plemićki oratorij, u blizini nije imala građevine, osim male četverougaone građevine, možda sakristije, od koje su ostali tragovi između središnje i južne apside. S druge strane, brojne su grobnice, čak i određene obaveze (iz jedne potiče velika ploča sa krstom koja je sačuvana ispod trijema Antikvarija), pronađene i unutar i izvan objekta. U središnjoj apsidi nalazi se ciklus fresaka s epizodama iz Isusovog djetinjstva inspiriranih i kanonskim i apokrifnim jevanđeljima, posebno Jakovljevim protojevanđeljem i jevanđeljem po Pseudo-Mateju. Donji dio zida bio je ukrašen oslikanom zavjesom (velarijum) i pticama, dok narativni ciklus, raspoređen na dva registra, počinje u gornjem lijevom kutu najavom anđela Mariji i posjetom Marije Elizabeti. Nakon velike praznine, u kojoj se vjerovatno nalazio klipeus (kružna slika), pripovijedanje se nastavlja apokrifnom epizodom kušnje gorkih voda koju je Marija prisiljena popiti da dokaže svoju nevinost. U središtu apside, klipeus sa Hristom pantokratorom ("Gospodar svega"). Naracija se nastavlja ukazanjem anđela Josipu koji ga uvjerava u Marijino božansko majčinstvo. Nakon drugog klipea (čiji su tragovi sačuvani) prikazano je putovanje Marije i Josipa u Betlehem i na desnom kraju donjeg registra rođenje Isusovo i najava pastirima. Sljedeća epizoda, odnosno klanjanje mudraca, nalazi se na susjednom zidu, dok je posljednja sačuvana epizoda, predstavljanje Isusa u hramu, opet na zakrivljenom zidu, iza prozora. Na unutrašnjem zidu luka koji odvaja apsidu od naosa, u sredini je prikazana Etoimazija (grčki "priprema"), koja se sastoji od prijestolja spremnog da dočeka Krista na njegovom povratku. Prema prijestolju, na kojem počivaju kruna i krst, lete dva anđela. Datiranje crkve i fresaka je vrlo kontroverzno. Danas smo skloni da datiramo građevinu u 7./8. vek, a freske između 7./8. veka i ranog 10. veka.
