Norba Latina

Dionizjusz z Halikarnasu mówi o Norbie jako o mieście łacińskim ("Storia di Roma arcaica" lib. VII,XIII), które w latach 501-496 p.n.e. uczestniczyło wraz z Ligą Łacińską w wojnie z Rzymem w bitwie nad jeziorem Regillus; konflikt ten miał na celu przywrócenie na tron rzymski Tarkwiniusza Dumnego, który znalazł cennego sojusznika w swoim zięciu Oktawiuszu Mamiliusie z Tusculum, czołowego miasta Ligi Łacińskiej. Obszar archeologiczny zachowuje niezwykłe pozostałości wielokątnych murów miejskich, z trzema bramami pochodzącymi z IV wieku p.n.e. Miasto stanowi jeden z najlepiej zachowanych przykładów we Włoszech regularnej urbanistyki pochodzącej z dość dawnego okresu. Nierówne ukształtowanie terenu doprowadziło do powstania pochyłych tarasów, które nadają miastu malowniczy wygląd. Ostatnie wykopaliska odkryły znaczące pozostałości różnych budynków, podzielonych na nieregularne bloki przez równoległe, ortogonalne ulice, w tym dwa akropolisy z kilkoma świątyniami. Największy akropol zawierał świątynię Diany, z której pozostał cokół i której przypisanie bogini zapewnia nam szereg znalezisk opatrzonych dedykacją. Struktura świątyni podzielona była na pronaos i cellę oraz otoczona z trzech stron portykiem z filarami. Na głównym akropolu znajdowały się również siedziby rządowe i reprezentacyjne, takie jak senat oraz garnizon wojskowy. Bezpośrednio pod głównym akropolem znajduje się terma w opus caementicium, z calidarium, frigidarium i tepidarium. Konstrukcja jest dziś w dobrym stanie zachowania i jest niewątpliwie, wraz z murami i Porta Maggiore, najlepiej zachowaną częścią starożytnego miasta. Mniejszy Akropol, najstarsza część, zawierał dwie świątynie, obie o prostokątnej podstawie. Ich przeznaczenie do dziś nie jest pewne, ale odnotowano, że we wczesnym średniowieczu były one ponownie wykorzystywane jako kościoły chrześcijańskie. Poniżej mniejszego akropolu znajdują się dwa domus, prawdopodobnie związane z wysokimi rangami społeczności; domus znany jako "z palonych nasion" i "dom kaduceusza". Pierwsza z nich wzięła swoją nazwę od pozostałości zwęglonych nasion, które świadczą o pożarze, który zniszczył miasto w '81 roku; druga natomiast posiada osobliwą nawierzchnię z terakoty i kolorowego wapienia. Ten ostatni dom wziął swoją nazwę od kaduceusza odwzorowywanego czasem w takich podłogach. Ten sam symbol kaduceusza pojawiał się również na niektórych monetach emitowanych za czasów konsulatu Norbanusa W południowej części cytadeli stała świątynia Junony Lucyny, bogini patronki narodzin i rodzących; tu również pewność dedykacji dają niektóre dedykacje na blachach. Świątynia podzielona była na pronaos i cella, miała przed sobą biegnące schodki i zdobiona była dużymi, falistymi kolumnami zakończonymi kapitelami. Norbowie wybudowali cztery bramy do miasta: dwie dogodne, które pozwalały na łatwy dostęp do miasta, ale na intensywniejszą obronę, oraz dwie inne położone na zboczach, które można było bronić przy użyciu minimalnych sił. Porta Maggiore lub Porta Setina, ponieważ była zorientowana na Sezze (Setia), oraz Porta Segnina, w kierunku Segni, to tak zwane dogodne bramy; natomiast Porta Ninfina i Porta Occidentale to te, które są osadzone na przepaściach. Chyba żadna z rzymskich kolonii nie ma tak pięknej i nienaruszonej bramy jak Porta Maggiore. Oczywiście o greckim rodowodzie, posiadał po lewej stronie okrągłą wieżę służącą do uderzania żołnierzy w stronę nieosłoniętą tarczą. Jeśli chodzi o zaopatrzenie w wodę, to jedyną pewną rzeczą jest to, że Norba była zaopatrywana w wodę deszczową, gromadzoną w licznych studniach lub cysternach. Miejsca kultu, czyli świątynie, znajdowały się na wyższych wzniesieniach, miejscach bardziej widocznych i których teren musiał być dziewiczy, czyli wcześniej niezabudowany.

Wszystkie znalezione przedmioty, od świętych kamieni, po broń, inskrypcje na płytach z brązu, wota, statuetki wotywne, fragmenty masek, sime, antefixes, znajdują się w Museo Nazionale Romano i Museo Civico Archeologico di Norma, zlokalizowanym przy Via della Liberazione.