Velia miasto Parmenidesa i Zenona

Miasto, znane w V w. przede wszystkim z postaci Parmenidesa i Zenona, założycieli słynnej eleackiej szkoły filozoficznej, osiągnęło okres wielkiego rozwoju w epoce hellenistycznej i znacznej części epoki rzymskiej (koniec IV w. p.n.e. - V w. n.e., kiedy to zmieniono jej nazwę na Velia. W średniowieczu osada wycofała się na Akropol, gdzie wybudowano zamek.Struktury architektoniczne starożytnego miasta zanurzone są w rozległym obszarze śródziemnomorskich zarośli i bujnych gajów oliwnych, tworząc wspaniałe połączenie archeologii i przyrody.Trasa zwiedzania, wyposażona w panele edukacyjne, rozpoczyna się w dolnym mieście, gdzie większość budynków pochodzi z okresu hellenistycznego i rzymskiego. Ścieżka wejściowa biegnie wzdłuż 5-kilometrowych murów miejskich, które powstały już w VI wieku p.n.e., a swój obecny wygląd uzyskały dopiero wraz z wybudowaniem około 30 baszt pod koniec IV wieku p.n.e. w celu powstrzymania naporu Lukanów. Przed murami znajduje się nekropolia z epoki cesarskiej (I-II w. n.e.), z której widoczne są pojedyncze pochówki i obudowy grobowe, w których gromadzono różne depozyty. Właściwy dostęp do miasta prowadzi przez Południową Bramę Mariny, chronioną przez czworokątną wieżę, w której można wyróżnić dwie fazy budowy: pierwszą z pierwszej połowy V wieku p.n.e., rozpoznawalną po równoległobocznych blokach piaskowca umieszczonych w dolnej części, drugą, datowaną na III wiek p.n.e., do której wykonania użyto bloków konglomeratowych. Idąc wzdłuż Via di Porta Marina, po prawej stronie widać budynek publiczny, składający się z trójramiennej kryptoportyki, datowanej na epokę augustowską (31 p.n.e. - 14 r. n.e. z rekonstrukcjami w II w. n.e., który był różnie interpretowany jako gimnazjum, szkoła medyczna lub jako sacellum kultu cesarskiego, biorąc pod uwagę odkrycie licznych herm i posągów poświęconych lokalnym lekarzom i portretom głów rodziny cesarskiej.Blok na lewo od Porta Marina ma natomiast charakter mieszkalno-handlowy i składa się z co najmniej czterech domów z epoki cesarskiej, składających się z centralnego pomieszczenia, z umywalką do zbierania wody, na którą otwierają się pozostałe pomieszczenia. Skręcając w prawo, idziemy dalej w kierunku Masseria Cobellis, gdzie ujawnił się wyrafinowany budynek o charakterze publicznym z połowy epoki cesarskiej, charakteryzujący się układem scenograficznym, na dwóch poziomach, i starannym poszukiwaniem symetrii. Wzdłuż centralnej osi budynku znajdowały się bowiem nimfeum i basen ograniczony ciągami ceglanych schodów i wyłożony częściowo zachowanymi płytami marmurowymi.Wracając w kierunku Porta Marina, mija się dwa bloki z okresu hellenistycznego i późnego cesarstwa i dociera do Świętej Studni, z okresu hellenistycznego, być może poświęconej Hermesowi, ponieważ greckie litery ? (eta - rho) wyryte na skale. Idąc wzdłuż Via di Porta Rosa, możemy odwiedzić Terme Adrianee (II w. n.e.), gdzie widoczne jest kilka pomieszczeń calidarium i sala frigidarium, ozdobiona wspaniałą mozaiką z czarno-białymi płytkami przedstawiającymi zwierzęta i potwory morskie. Kontynuując w górę zbocza po prawej stronie, znajdujemy tzw. agorę, interpretowaną ostatnio jako sanktuarium poświęcone Asklepiuszowi, bóstwu medycznemu i uzdrawiającemu, które rozłożone jest na co najmniej trzech poziomach, z których niższy ma duży prostokątny korpus, otoczony z trzech stron portykiem i ozdobiony przy wejściu fontanną. Budowla publiczna, pochodząca z II wieku p.n.e., wykorzystywała wodę ze źródła Hyele, które znajdziemy dalej, gdzie w okresie hellenistycznym zbudowano kompleks termalny, z którego zachowało się ogrzewane pomieszczenie, w którym widoczne są systemy przewodzenia pary, duży prostokątny basen do gorących kąpieli oraz pomieszczenie małych terakotowych wanien, przeznaczonych do indywidualnych kąpieli w pozycji siedzącej. Droga Porta Rosa dochodzi do dużego wąwozu, który umożliwiał przejście do niezbadanej Dzielnicy Południowej. Znajdujemy się w prawdziwym sztucznym przesmyku, gdzie w latach 60-tych Mario Napoli znalazł Porta Rosa, wspaniały przykład zastosowania łuku przez Greków. Wspinając się w kierunku Akropolu, trafiamy na najbardziej starożytną osadę Velia (VI w. p.n.e.), z której widoczne są pozostałości mieszkań ustawionych wzdłuż drogi, opuszczonych i zatartych w V w., aby umożliwić budowę budynków publicznych, cywilnych i religijnych. Z tych na akropolu częściowo zachował się teatr, zbudowany w okresie rzymskim na pozostałościach starszego, świątynia, której data i bóstwo, któremu była poświęcona, nie są znane, oraz budynek z portykowym frontem służący potrzebom religijnym. Zabudowa akropolu została zniszczona w średniowieczu, kiedy to wybudowano zamek. Z tego okresu zachowała się wieża Angevinów, pozostałości murów oraz dwa kościoły, Kaplica Palatyńska i Kościół Santa Maria. Rozpoczynając od akropolu, można przejść sugestywną trasą wzdłuż grzbietu wzgórza, co pozwala na odwiedzenie małych obszarów sakralnych z budynkami z okresu hellenistycznego i fragmentami dawnych murów miejskich.