Opactwo Farfa

Opactwo w Farfie jest jednym z najznamienitszych zabytków europejskiego średniowiecza; patronował mu Karol Wielki i posiadał, u szczytu swej świetności, znaczną część środkowych Włoch. Pochodzenie opactwa jest nadal niepewne, choć najnowsze wykopaliska archeologiczne prowadzone przez prof. Davida Whitehouse'a, dyrektora szkoły brytyjskiej w Rzymie, potwierdziły istnienie kompleksu z okresu rzymskiego pod obecnym opactwem. Prawie pewna identyfikacja Lorenza Siro z biskupem Forum Novum (Vescovio) w 554 r. zapewniłaby powstanie w V w. żarliwego ośrodka wiary i bogactwa. W czasach najazdu Lombardów istniała tu bazylika i kilka budynków klasztornych. Według legendy, w ostatnim dwudziestoleciu VII wieku, Tomasz z Moriany (lub Morienna), przebywający w Jerozolimie, po wizji Matki Bożej, przynaglony do poszukiwania pozostałości bazyliki jej poświęconej w Sabinie, we wspomnianym Akutanie, odbudował dzieło wzniesione przez biskupa Siro i dał początek ponownemu założeniu wspólnoty. Na początku VIII wieku klasztor cieszył się ochroną księcia Spoleto Faroaldo II.Farfa była więc opactwem cesarskim, wolnym od kontroli papieskiej, ale bardzo blisko Stolicy Apostolskiej. W ciągu kilkudziesięciu lat stała się jednym z najbardziej znanych i prestiżowych ośrodków średniowiecznej Europy; sam Karol Wielki, na kilka tygodni przed koronacją na Kapitolu, odwiedził opactwo i zatrzymał się w nim.W 999 roku wprowadzono reformę zrodzoną w Cluny. Za Berarda I (1047 - 1089) Farfa odzyskała cechy opactwa cesarskiego i w walce o inwestyturę stanęła po stronie papieży i na rzecz Henryka IV, w wyniku czego w 1097 r. mnisi, ze względów bezpieczeństwa, zdecydowali się przenieść kompleks opactwa na górę Acutian, gdzie do dziś widoczne są imponujące ruiny rozpoczętego, lecz nigdy nie ukończonego dzieła.Wkrótce potem nastąpił jednak ostateczny upadek: konkordat wormacki (1122) oznaczał przejście klasztoru pod władzę papieską; wraz z opatem Adenolfo (1125) oficjalnie usankcjonowano całkowitą podległość.W 1798 roku Farfa została splądrowana przez Francuzów, a w 1861 roku skonfiskowana przez państwo włoskie. Od 1921 roku opactwo należy do wspólnoty benedyktyńskiej św. Pawła za Murami.Romański portal z XIV wieku (z gotyckimi dodatkami) prowadzi na dziedziniec, na którego tle znajduje się kościół opactwa poświęcony Dziewicy, pochodzący z drugiej połowy XV wieku. Nad romańskim portalem, w lunecie, znajduje się XV-wieczny fresk.W ścianach kościoła można dostrzec fragmenty wczesnochrześcijańskich sarkofagów. Wnętrze bazyliki ma nawę i dwie nawy podzielone dwoma rzędami eleganckich jońskich kolumn, na tylnej ścianie duży olej na ścianie przedstawiający Sąd Ostateczny namalowany w 1561 roku przez flamandzkiego malarza Henryka van der Broeka. Freski z XVI i XVII wieku przedstawiające Historie Dziewicy, Świętych i Historie Biblijne zdobią absydę i mniejsze nawy. W pierwszej kaplicy po prawej stronie na uwagę zasługuje Ukrzyżowanie (kopia Francesco Trevisani), w drugiej Madonna z Dzieciątkiem i dwoma Aniołami znana jako Madonna di Farfa, czczony panel z XIII wieku, pokryty (w XIX wieku) wytłoczoną mosiężną folią, która pozostawia widoczne tylko twarze. W pobliżu drzwi bazyliki, w transepcie i w absydzie ujawniły się interesujące pozostałości: ołtarz z okresu karolińskiego i fragment ściany freskowanej z wizerunkiem opata (tzw. Arcosollo di Altperto), którego prof. Whitehouse, uważnie czytając zachowany fragment pisma, zidentyfikował niedawno jako św. Wawrzyńca Siro. W trzech kaplicach lewej nawy pracował Orazio Gentileschi i jego uczniowie. Trzy płótna przedstawiające św. Urszulę (kaplica I), Madonnę z Dzieciątkiem (kaplica II) oraz Ukrzyżowanie św. Piotra (kaplica III) są w rzeczywistości autorstwa mistrza, natomiast freski zdobiące wnętrze kaplic i przedstawiające epizody z historii świętej są dziełem jego uczniów. W transepcie częściowo widoczna jest oryginalna posadzka z pierwszej połowy IX wieku. W lewej kaplicy transeptu wyróżniają się surowe wizerunki założycieli opactwa w Farfie: św. Tomasza z Morienna i św. Laurencji Siro. W stropie transeptu i chóru należy zwrócić uwagę na nietypowe (jak na miejsce sakralne) groteski szkoły Zuccari. Drewniany chór w absydzie pochodzi z początku XVII wieku. Przed wyjściem z kościoła, patrząc w górę, można podziwiać kasetonowy sufit z 1494 roku z herbem Orsini w panelu w centrum nawy. Warto też odwiedzić półokrągłą kryptę z VII-VIII w., w przedsionku której znajduje się piękny rzymski sarkofag (koniec II w. n.e.) ze sceną walki Rzymian z Barbarzyńcami, oraz Dzwonnicę (IX-XIII w.), u podstawy której, w kwadratowej komorze, można zobaczyć, choć zniszczone, bardzo ciekawe freski szkoły rzymskiej z połowy XI w., przedstawiające historie biblijne i Wniebowstąpienie. Idąc do górnych pomieszczeń, w jednym z nich, freskowanym w sottareo, znajduje się kilku Proroków namalowanych w XV wieku.Wizytę w opactwie można zakończyć prosząc o towarzystwo do Chiostrino Longobardo (z romańskim oknem słupowym z XIII w.) oraz do Chiostro grande (duży krużganek) z drugiej połowy XVII w., gdzie zgromadzono rzymskie rzeźby i epigrafy; stąd, przez portal z rombem, przechodzi się do obecnej biblioteki liczącej ponad 45 tys. tomów, gdzie znajdują się niektóre cenne kodeksy.