Posąg boga Nilu

Historia rzeźby sięga czasów grecko-rzymskiego Neapolu, kiedy to na terenie, gdzie do dziś stoi pomnik, osiedlili się liczni Egipcjanie (z Aleksandrii w Egipcie); kolonie składały się z różnych klas społecznych, podróżników, kupców i niewolników.Neapolitańczycy nie mieli do tego awersji, do tego stopnia, że koloniom nadano przydomek "Nilesi", na cześć rozległej egipskiej rzeki. Aleksandryjczycy postanowili więc postawić posąg, który miał im przypominać samą rzekę Nil, wyniesioną do rangi bóstw przynoszących ich ojczyźnie dobrobyt i bogactwo.Po popadnięciu w zapomnienie przez kolejne stulecia, posąg został odnaleziony bez głowy w połowie XII wieku, kiedy to na terenie obecnego largo wzniesiono budynek siedziby, umieszczając go tym samym na zewnętrznym narożniku tejże budowli.Bartolommeo Capasso wysunął hipotezę, że została ona znaleziona podczas prac rozbiórkowych, które dotknęły część starożytnego budynku siedziby Nilo (którego pozostałości, według Roberto Pane, można dostrzec w trzech portykach wkomponowanych w mury pałacu Pignatelli di Toritto) około i nie wcześniej niż w 1476 roku, kiedy to rodziny siedziby, zauważając zniszczony charakter budynku, zakupiły część klasztoru Santa Maria Donnaromita na swoją nową siedzibę.Ze względu na brak głowy, który nie pozwalał na pewną identyfikację przedmiotu, był on błędnie interpretowany jako posąg postaci kobiecej, ze względu na obecność kilku dzieci (putti), które wydają się ssać w łonie matki. Według starożytnych kronik, począwszy od XIV-wiecznej Kroniki Partenope i Descrittione dei luoghi antichi di Napoli z 1549 r. autorstwa Benedetto De Falco, dzieło symbolizowało miasto-matkę ssące swoje dzieci; stąd nazwa cuorpo 'e Napule (ciało Neapolu), nadana również otwartemu morzu, na którym nadal się znajduje. Do tej wersji nawiązuje też głównie Angelo Di Costanzo, który w 1581 r. napisał pod pseudonimem Marco Antonio Terminio Apologia di tre illustri Seggi di Napoli (Apologia trzech znamienitych siedzib Neapolu), w której argumentował za większą szlachetnością trzech siedzib (lub siedzib) Porto, Portanova i Montagna kosztem dwóch siedzib Nilo (zwanych korupcyjnie "Nido") i Capuana, które wysuwały po swojej stronie równie liczne roszczenia do prymatu. Wersję Di Costanzo-Terminio podają i podzielają także Camillo Tutini, Giovanni Antonio Summonte oraz, znacznie później, Ludovico de la Ville Sur-Yllon[2].Dopiero w 1657 r., kiedy budynek starej siedziby został całkowicie zburzony, rzeźba została umieszczona na cokole i odnowiona z inicjatywy rodzin siedzących przez rzeźbiarza Bartolomeo Mori, który uzupełnił posąg o głowę brodatego mężczyzny, zastąpił prawe ramię i dodał rogaciznę, głowę krokodyla przy stopach boga, głowę sfinksa umieszczoną pod lewym ramieniem i różne putta. Na koniec na cokole umieszczono epigramat na pamiątkę, którego tekst, choć nieprecyzyjnie,[1] podał Tommaso De Rosa w swoim dziele z 1702 roku zatytułowanym Ragguagli storici della origine di Napoli, powstałym z pomocą jego wuja Ignazio.Po zaginięciu pierwszego epigramatu i uszkodzeniu posągu, w 1734 r. zastosowano epigram podyktowany przez znanego uczonego Matteo Egizio, który można odczytać do dziś, podczas prac konserwatorskich sponsorowanych przez szlachetne rodziny Dentice i Caracciolo i promowanych przez różne osobistości, w tym architekta Ferdinando Sanfelice.Pod koniec XVIII w. i na początku XIX w. rzeźbiarz Angelo Viva przeprowadził dalsze rozległe prace konserwatorskie w częściach zintegrowanych przez Moriego, które w międzyczasie zostały najwyraźniej mocno zdewastowane. Sam rzeźbiarz wyraźnie wspomina o posągu, który w tym czasie został zredukowany do "kikuta popiersia", któremu odtworzył od podstaw prawie wszystkie kończyny i prawie wszystkie otaczające go elementy dekoracyjne.Po II wojnie światowej dwa z trzech puttów, które otaczały bóstwo u dołu, a także głowa sfinksa, która charakteryzowała marmurowy blok, zostały oderwane i skradzione, prawdopodobnie w celu odsprzedania na czarnym rynku. Głowa sfinksa zostanie odnaleziona w 2013 roku w Austrii, sześćdziesiąt lat po kradzieży, przez Jednostkę Ochrony Dziedzictwa Artystycznego Karabinierów.